### പടവുകൾ: ഒരു തിരിച്ചറിവിന്റെ കഥ

വേലായുധൻ നായരുടെ വീടിന്റെ ഉമ്മറത്ത് നിന്ന് സുമിത്രയുടെ ഉറക്കെയുള്ള ശബ്ദം ഉയർന്നപ്പോൾ ഉമ്മറത്തിരുന്ന കേശവപിള്ള ഞെട്ടിപ്പോയി. “മക്കളുടെ കാര്യത്തിൽ ഇവിടുത്തെ അളവുകോൽ രണ്ടാണെന്ന് എനിക്ക് പണ്ടേ മനസ്സിലായതാ! പെൺമക്കളുടെ മക്കൾക്ക് രാജഭോഗവും, ആൺമക്കളുടെ മക്കളുടെ കാര്യം വരുമ്പോൾ വെറും അവഗണനയും! ഇതൊന്നും കണ്ടില്ലെന്ന് നടിക്കാൻ ഞാൻ ഇവിടുത്തെ മൂത്ത മകന്റെ പാവം ഭാര്യയല്ല!” സുമിത്രയുടെ വാക്കുകളിൽ കനത്ത അമർഷം തുളുമ്പിനിന്നിരുന്നു. ഇതുകേട്ട് അമ്പരന്ന ഭാവത്തിൽ കേശവപിള്ള സ്വയം ചോദിച്ചു, “നീ ഈ എന്തൊക്കെയാ സുമിത്രേ പറയുന്നത്? ഇവിടെ ആര് ആരോടാണ് പക്ഷാഭേദം കാണിച്ചത്?” എന്നാൽ, തന്റെ തെറ്റുകൾ ഒന്നും സമ്മതിച്ചു കൊടുക്കാൻ തയാറാകാതെ നിൽക്കുന്ന കേശവപിള്ളയെ നോക്കി സുമിത്ര വീണ്ടും ശബ്ദമുയർത്തി, “അയ്യോ! നിങ്ങൾക്കൊന്നും ഒന്നും അറിയില്ലല്ലോ! സർവ്വവും സഹിച്ച്, അടിമയെപ്പോലെ ജോലി ചെയ്യാൻ ഞാൻ ഇവിടുത്തെ ഇളയ മകൻ ഹരിയുടെ ഭാര്യയല്ല. ഈ വീട്ടിലെ അനീതി ചോദ്യം ചെയ്യാൻ എനിക്കറിയാം!” സുമിത്രയെ പിന്തുണച്ചുകൊണ്ട് കേശവപിള്ളയുടെ മൂത്ത മകൻ പ്രകാശനും രംഗത്തെത്തി, “അതെ അമ്മേ, സുമിത്ര പറയുന്നത് തന്നെയാണ് ശരി. അവളുടെ മോൻ കണ്ണന് പാലോ പഴമോ കൊടുക്കുന്നതിൽ അമ്മ എന്തിനാ ഈ വിവേചനം കാണിക്കുന്നത്?” പ്രകാശൻ സുമിത്രയുടെ ഭാഗം ചേർന്ന് സംസാരിച്ചതോടെ, അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന മറ്റുള്ളവരെ ഒന്നു തറപ്പിച്ചു നോക്കി സുമിത്ര മുറിക്കുള്ളിലേക്ക് കയറിപ്പോയി. ഇതൊന്നും കണ്ടില്ലെന്ന് നടച്ച്, വീടിന്റെ ഒരു മൂലയിൽ സങ്കടം ഉള്ളിലൊതുക്കി മിണ്ടാതെ നിൽക്കുകയായിരുന്നു ഹരിയുടെ ഭാര്യ അനിത.

കേശവപിള്ളയ്ക്ക് നാല് മക്കളാണ് ഉള്ളത്; രണ്ട് ആണും രണ്ട് പെണ്ണും. മൂത്തത് മകൾ രമയാണ്. ഭർത്താവുമായി വഴക്കിട്ട്, സ്വന്തം കുട്ടികളെയും കൂട്ടി കുറച്ചു നാളുകളായി രമ കേശവപിള്ളയുടെ തറവാട്ടു വീട്ടിലാണ് താമസം. രണ്ടാമത്തെ മകൻ പ്രകാശൻ വലിയൊരു ബിസിനസ് നടത്തുന്നുണ്ട്, സ്വന്തം ആവശ്യങ്ങൾക്കും ഭാര്യ സുമിത്രയ്ക്കും വേണ്ടിയാണ് അവൻ ജീവിക്കുന്നത്. അടുത്തത് മകൾ ശോഭയാണ്. വിവാഹം കഴിഞ്ഞ ആദ്യ മാസങ്ങളിൽ തന്നെ അമ്മായിയമ്മയുമായി പൊരുത്തപ്പെടാൻ കഴിയില്ലെന്നു പറഞ്ഞ് ശോഭയും ഭർത്താവിനെയും കൂട്ടി തറവാട്ടിൽ സ്ഥിരതാമസമാക്കി. ഏറ്റവും ഇളയ മകനാണ് ഹരി. അതീവ ശാന്തനും കുടുംബത്തിനുവേണ്ടി ജീവിക്കുന്നവനുമായ ഹരിയാണ് ആ വലിയ തറവാട്ടിലെ മുഴുവൻ ചെലവുകളും നോക്കിയിരുന്നത്. തന്റെ തുച്ഛമായ ശമ്പളം മുഴുവൻ അവൻ മാസാദ്യം കേശവപിള്ളയുടെ കയ്യിൽ ഏൽപ്പിക്കും. കേശവപിള്ളയുടെയും പെൺമക്കളുടെയും ആജ്ഞകൾ അനുസരിച്ച് പണിയെടുക്കാനായിരുന്നു ഹരിയുടെ ഭാര്യ അനിതയുടെ വിധി. സാമ്പത്തികമായി പിന്നാക്കം നിൽക്കുന്ന ഒരു കുടുംബത്തിൽ നിന്നാണ് അനിത വന്നത് എന്നതുകൊണ്ടുതന്നെ, കേശവപിള്ളയോ പെൺമക്കളോ അവൾക്കോ അവളുടെ മക്കൾക്കോ യാതൊരു പരിഗണനയും നൽകിയിരുന്നില്ല. നേരം വെളുക്കുന്നത് മുതൽ രാത്രി വൈകുന്നതുവരെ തളരാതെ പണിയെടുക്കുന്ന അനിതയെ അവർ ഒരു വേലക്കാരിയെപ്പോലെയാണ് കണ്ടിരുന്നത്. എന്നാൽ താൻ അനുഭവിക്കുന്ന ഈ വിവേചനങ്ങളെക്കുറിച്ചോ അവഗണനകളെക്കുറിച്ചോ അനിത തളർന്നു വരുന്ന ഭർത്താവിനോട് ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല; എല്ലാം വിധിക്ക് കീഴടങ്ങി സഹിച്ചു.

ഹരിയുടെ പണം കൊണ്ട് കുടുംബം മുന്നോട്ട് പോകുമ്പോഴും കേശവപിള്ളയുടെ എല്ലാ സ്നേഹവും പെൺമക്കളായ രമയോടും ശോഭയോടും അവരുടെ കുട്ടികളോടും മാത്രമായിരുന്നു. തറവാട്ടിലെ പശുവിന്റെ പാലെടുക്കുമ്പോൾ, അതിൽ ഒരു തുള്ളി വെള്ളം പോലും ചേർക്കാതെ കേശവപിള്ള പെൺമക്കളുടെ മക്കൾക്ക് നൽകും. എന്നാൽ, ആ വീടിന്റെ മുഴുവൻ ഭാരവും ചുമക്കുന്ന ഹരിയുടെ മക്കൾക്ക് ആ പാൽ കൊടുക്കാൻ പോലും കേശവപിള്ള മനസ്സു കാണിച്ചില്ല. അനിത ഇത് കണ്ടു കണ്ണ് നിറച്ചെങ്കിലും ഒന്നും മിണ്ടിയില്ല. എന്നാൽ, മൂത്ത മകൻ പ്രകാശൻ സുമിത്രയെ വിവാഹം കഴിച്ചു കൊണ്ടുവന്നതോടെ കഥ മാറി. ഗവൺമെന്റ് ഓഫീസിൽ ജോലി ചെയ്യുന്ന സുമിത്ര തന്റേടിയും അനീതി കണ്ടാൽ പ്രതികരിക്കുന്നവളുമായിരുന്നു. തറവാട്ടിൽ കേശവപിള്ള കാണിക്കുന്ന പക്ഷാഭേദം സുമിത്രയുടെ കണ്ണിൽ പെട്ടതോടെ അവൾ കടുത്ത ഭാഷയിൽ പ്രതികരിച്ചു തുടങ്ങി. അനിതയോട് കാണിച്ചതുപോലെ തന്നോടും തന്റെ കുട്ടിയോടും കാണിക്കാൻ നോക്കിയാൽ വിവരം അറിയുമെന്ന് സുമിത്ര തുറന്നടിച്ചു. മാത്രമല്ല, സ്വന്തം വീടുകളിൽ പോയി നിൽക്കാതെ തറവാട്ടിൽ വന്ന് അടിഞ്ഞുകൂടിനിൽക്കുന്ന ശോഭയോടും രമയോടും മര്യാദയ്ക്ക് ജീവിച്ചില്ലെങ്കിൽ ഇവിടെനിന്ന് ഇറങ്ങിപ്പോകാനും അവൾ ആജ്ഞാപിച്ചു. സുമിത്രയുടെ ഭീഷണി ഭയന്നും, സ്വന്തം നിലനിൽപ്പ് അപകടത്തിലാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയും ശോഭ ഭർത്താവിനെയും കൂട്ടി സ്വന്തം ഭർതൃവീട്ടിലേക്ക് തിരികെപ്പോയി.

സ്വന്തം കുടുംബത്തിൽ സമാധാനം വേണമെന്ന് കരുതി ഇത്രയും കാലം എല്ലാം സഹിക്കുകയായിരുന്ന ഹരി, സുമിത്രയുടെ ഓരോ ചോദ്യങ്ങളിലും ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന സത്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കാൻ തുടങ്ങി. വീട്ടിൽ ശരിക്കും എന്താണ് സംഭവിക്കുന്നതെന്ന് അവൻ ആഴത്തിൽ ചിന്തിച്ചു. തന്റെ അധ്വാനത്തിന്റെ ഫലം മുഴുവൻ അനുഭവിക്കുന്നത് പെണ്ണുങ്ങളാണെന്നും, സ്വന്തം ഭാര്യ അനിതയും മക്കളും അവിടെ അതിദാരിദ്ര്യത്തിലും അവഗണനയിലുമാണ് കഴിയുന്നതെന്നും അവൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞു. കേശവപിള്ളയും പെൺമക്കളും അനിതയോട് കാട്ടിയ ക്രൂരതകൾ മനസ്സിലായതോടെ ഹരിയുടെ മനസ്സ് മടുത്തു. പെട്ടെന്ന് ഒരു ദിവസം, അവൻ അനിതയോടും മക്കളോടും വസ്ത്രങ്ങൾ എടുത്തു വെയ്ക്കാൻ പറഞ്ഞു. തങ്ങളെ പൊന്നുപോലെ നോക്കാത്ത, സ്നേഹം നൽകാത്ത ആ തറവാടിന്റെ പടിയിറങ്ങാൻ ഹരി തീരുമാനിച്ചു. ആ വലിയ കുടുംബത്തിന്റെ വലിയ ചെലവുകൾ ഒറ്റയ്ക്ക് ചുമന്നിരുന്ന ഹരി, അവിടെനിന്ന് ഇറങ്ങിയതോടെ വലിയൊരു ഭാരത്തിൽ നിന്നാണ് മുക്തനായത്. വാടകവീട്ടിലേക്ക് മാറിയെങ്കിലും, സ്വന്തം കുടുംബത്തിന് വേണ്ടി മാത്രം പണം ചെലവഴിക്കാൻ തുടങ്ങിയതോടെ ഹരിക്ക് വലിയ തുക സമ്പാദിക്കാൻ കഴിഞ്ഞു. ആ സമ്പാദ്യം കൊണ്ട് അവൻ താമസിയാതെ തന്നെ സ്വന്തമായി ഒരേക്കർ സ്ഥലവും മനോഹരമായ ഒരു വീടും വെച്ചുയർത്തി. ചില പൊട്ടിത്തെറികൾ ജീവിതത്തിൽ അത്യന്താപേക്ഷിതമാണെന്നും, അത് പലരുടെയും കണ്ണുതുറപ്പിക്കാൻ ഉപകരിക്കുമെന്നും ഹരി തിരിച്ചറിയുകയായിരുന്നു.

ഹരിയും അനിതയും തറവാട്ടിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങിപ്പോയതോടെ കേശവപിള്ളയും തറവാട്ടിൽ തുടർന്ന മകൾ രമയും വലിയൊരു സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധിയിലായി. ആ വീടിന്റെ മുഴുവൻ സാമ്പത്തിക സ്രോതസ്സും ഹരിയായിരുന്നു. മാസാദ്യം അവൻ കൊണ്ടുവരുന്ന തുക കൊണ്ടാണ് അവിടെ അടുക്കള പുകഞ്ഞിരുന്നത്. ഹരി പോയതോടെ തറവാട്ടിലെ സമാധാനവും സമാന്തരമായി സാമ്പത്തിക ഭദ്രതയും തകർന്നു. മൂത്തമകൻ പ്രകാശനും സുമിത്രയും ആ വീട്ടിൽ തന്നെ തുടർന്നെങ്കിലും, വില്ലേജ് ഓഫീസറായ സുമിത്രയോട് കളിക്കാൻ കേശവപിള്ള ഭയന്നു. ബിസിനസ്സുകാരനായ പ്രകാശൻ നല്ല തുക ഉണ്ടാക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും അവൻ ആ പണം കേശവപിള്ളയുടെ കയ്യിൽ കൊടുക്കാൻ കൂട്ടാക്കിയില്ല. സ്വന്തം ഭാര്യയുടെയും മകന്റെയും ആവശ്യങ്ങൾക്ക് മാത്രമേ പ്രകാശൻ പണം ചെലവഴിച്ചുള്ളൂ. രമയുടെ മക്കൾക്ക് കൂടുതൽ പരിഗണന നൽകാൻ കേശവപിള്ള ശ്രമിച്ചപ്പോഴൊക്കെ സുമിത്ര അതിനെ ചോദ്യം ചെയ്തു. “ഈ വീട്ടിലെ ചെലവുകൾ നോക്കാൻ ഹരിയുണ്ടായിരുന്നപ്പോൾ നിങ്ങൾ സുഖിച്ചു ജീവിച്ചു. ഇപ്പോൾ ഭക്ഷണത്തിനും മറ്റ് കാര്യങ്ങൾക്കും എന്റെ ഭർത്താവിന്റെ പണം വേണം. അങ്ങനെ വരുമ്പോൾ എന്റെ മോനും ഇവിടെ തുല്യ അവകാശമുണ്ട്!” എന്ന് സുമിത്ര തുറന്നടിച്ചപ്പോൾ കേശവപിള്ളയ്ക്ക് മറുപടിയില്ലായിരുന്നു. രമയ്ക്കും മക്കൾക്കും നൽകാൻ കേശവപിള്ളയുടെ കയ്യിൽ പണമില്ലാതെയായതോടെ കാര്യങ്ങൾ കൂടുതൽ കലുഷിതമായി.

സഹികെട്ടപ്പോൾ രമ കേശവപിള്ളയോട് പറഞ്ഞു, “അച്ഛാ, ഹരി പോയതിൽ പിന്നെ ഇവിടെ ജീവിക്കാൻ വലിയ ബുദ്ധിമുട്ടാണ്. പ്രകാശനും സുമിത്രയും നമ്മളെ മൃഗങ്ങളെപ്പോലെയാണ് കാണുന്നത്. അച്ഛൻ ഹരിയെ വിളിച്ച് അപേക്ഷിച്ച് തിരികെ വരാൻ പറയ്.” മകളുടെ വാക്ക് കേട്ട് കേശവപിള്ള വിതുമ്പിക്കൊണ്ട് ഹരിയെ ഫോണിൽ വിളിച്ചു. “മകനേ, നീ പോയതിൽ പിന്നെ ഇവിടെ വലിയ കഷ്ടപ്പാടാണ്. അനിയനും ഭാര്യയും എന്നെയും രമയെയും ഒരുവിലയും തരാതെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നു. നീ തറവാട്ടിലേക്ക് തിരിച്ചു വരണം,” എന്ന് കേശവപിള്ള കരഞ്ഞു പറഞ്ഞു. എന്നാൽ ഹരി വളരെ ശാന്തമായി മറുപടി നൽകി, “അച്ഛാ, ഞാൻ ഇത്രയും കാലം അഹോരാത്രം പണിെയടുത്തത് ആർക്ക് വേണ്ടിയായിരുന്നു? എന്റെ ഭാര്യയും മക്കളും അവിടെ ഒരു തുള്ളി പാലിനും അല്പം സ്നേഹത്തിനും വേണ്ടി കരഞ്ഞപ്പോൾ അച്ഛൻ അത് കണ്ടില്ലെന്ന് നടിച്ചു. ശോഭയുടെയും രമയുടെയും മക്കൾക്ക് നിങ്ങൾ എല്ലാം വാരിക്കോരി കൊടുത്തു. എന്റെ മക്കൾക്ക് നിങ്ങൾ എന്ത് തന്നു? എന്റെ ഭാര്യ അനിത എല്ലാം സഹിച്ച് ആരുമറിയാതെ കരഞ്ഞു തീർത്തു. ഇപ്പോഴാണ് ഞങ്ങൾക്ക് സമാധാനമായി ജീവിക്കാൻ പറ്റുന്നത്. ഞാൻ ഇനി ആ വീട്ടിലേക്ക് തിരികെ വരില്ല.” ഹരി ഉറപ്പിച്ചു പറഞ്ഞ് ഫോൺ വെച്ചപ്പോൾ, എപ്പോഴും അനുസരണയുള്ള മകന്റെ ഈ ഭാവമാറ്റം കേശവപിള്ളയെ അമ്പരപ്പിച്ചു. ഹരിയെ ഇത്രയും ശക്തനാക്കിയത് അനിതയോടുള്ള സ്നേഹവും സുമിത്രയുടെ തുറന്നുപറച്ചിലുകളുമാണെന്ന് കേശവപിള്ള മനസ്സിലാക്കി.

ഇതിനിടയിൽ തറവാട്ടിൽ മറ്റൊരു ദുരന്തം കൂടി സംഭവിച്ചു. ഭർത്താവുമായി പിണങ്ങി മാസങ്ങളായി തറവാട്ടിൽ കഴിയുന്ന രമയെ തേടി അവളുടെ ഭർത്താവ് നാരായണൻ അവിടെയെത്തി. അവൻ വന്നത് അവളെ തിരിച്ചുകൊണ്ടുപോകാനായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് വിവാഹമോചന പത്രത്തിൽ ഒപ്പിട്ടു വാങ്ങാനായിരുന്നു. “നിന്റെ അച്ഛന്റെയും കുടുംബത്തിന്റെയും കൂടെ സുഖമായി ജീവിച്ചാൽ മതി, എന്റെ കൂടെ ജീവിക്കാൻ താല്പര്യമില്ലാത്ത നിന്നെ എനിക്ക് ഇനി ആവശ്യമില്ല,” എന്ന് നാരായണൻ വറചട്ടിയിൽ വീണതുപോലെ പറഞ്ഞു. ആകെ തകർന്നുപോയ രമ സഹോദരനായ പ്രകാശന്റെ സഹായം തേടിയെങ്കിലും അവൻ തണുപ്പൻ മട്ടിൽ പ്രതികരിച്ചു: “ചേച്ചി സ്വന്തം കാര്യം നോക്കി ജീവിക്കുന്നതാണ് നല്ലത്. എപ്പോഴും വന്നു തറവാട്ടിൽ നിൽക്കുന്നത് ശരിയല്ല. എനിക്കും എന്റെ കുടുംബത്തിനും മാത്രമുള്ള പണമേ എന്റെ കയ്യിലുള്ളൂ.” സുമിത്രയും പ്രകാശന്റെ നിലപാടിനെ പിന്തുണച്ചു. സ്വന്തം സഹോദരൻ പോലും കൈവിട്ടപ്പോൾ രമയ്ക്ക് തന്റെ തെറ്റുകൾ പൂർണ്ണമായി മനസ്സിലായി. ഹരി തറവാട്ടിലുണ്ടായിരുന്നപ്പോൾ അവനെ അവൾ ഒട്ടും ബഹുമാനിച്ചിരുന്നില്ല, അനിതയെ ഒരു അടിമയെപ്പോലെയാണ് താൻ കണ്ടിരുന്നത്. ഹരി അധ്വാനിച്ചുണ്ടാക്കിയ പണം കൊണ്ടാണ് താൻ ഇത്രയും കാലം ഇവിടെ സുഖമായി കഴിഞ്ഞതെന്ന് രമ തിരിച്ചറിഞ്ഞു. ഒടുവിൽ, രമ ഭർത്താവ് നാരായണനോട് മാപ്പപേക്ഷിച്ച്, തെറ്റുകൾ തിരുത്തി ഭർത്താവിന്റെ വീട്ടിലേക്ക് തിരികെ പോയി.

പെൺമക്കളെല്ലാം വീടുവിട്ടു പോവുകയും, ആൺമക്കളുടെ പിന്തുണ നഷ്ടപ്പെടുകയും ചെയ്തതോടെ കേശവപിള്ള ആ വലിയ തറവാട്ടിൽ തികച്ചും ഒറ്റപ്പെട്ടു. തറവാട്ടിൽ മുൻപുണ്ടായിരുന്ന യാതൊരു അധികാരവും കേശവപിള്ളയ്ക്ക് ഇപ്പോൾ ചെലുത്താൻ കഴിയുന്നില്ല. സുമിത്ര പറയുന്നതുപോലെ മാത്രമാണ് കാര്യങ്ങൾ നടക്കുന്നത്. വീട്ടിലെ പശുവിന്റെ പാല ഉൾപ്പെടെയുള്ള കാര്യങ്ങൾ സുമിത്രയുടെ മകന് കൃത്യമായി ലഭിക്കുന്നു. മുൻപ് അനിതയെക്കൊണ്ട് വീട്ടുജോലികൾ മുഴുവൻ ചെയ്യിച്ചിരുന്ന കേശവപിള്ളയ്ക്ക് ഇപ്പോൾ അടുക്കളയിൽ സുമിത്രയെ സഹായിക്കേണ്ട അവസ്ഥയായി. എന്നാൽ, ഹരിയും അനിതയും അവരുടെ പുതിയ വീട്ടിൽ അളവറ്റ സന്തോഷത്തോടെ കഴിയുകയായിരുന്നു. അനിതയുടെ മുഖത്ത് ഇപ്പോൾ സങ്കടത്തിന്റെ നിഴലുകൾ പോലുമില്ല, കുട്ടികൾ മികച്ച സ്കൂളുകളിൽ പഠിക്കുന്നു. സാമ്പത്തികമായി ഹരി വലിയ നിലയിലെത്തി. ഒരു ഞായറാഴ്ച, ഹരിയും അനിതയും മക്കളും കൂടി കേശവപിള്ളയെ കാണാൻ ആ പഴയ തറവാട്ടിലേക്ക് വന്നു. അവർ സന്തോഷത്തോടെ കാറിൽ വന്നിറങ്ങുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ കേശവപിള്ളയുടെ കണ്ണുകൾ നിറഞ്ഞു തുളുമ്പി. അനിത അടുത്തുചെന്ന് കേശവപിള്ളയുടെ സുഖവിവരങ്ങൾ അന്വേഷിച്ചു. കേശവപിള്ള ഹരിയുടെ കൈകൾ പിടിച്ച് വിതുമ്പി, “മകനേ, എന്നോട് ക്ഷമിക്കണം. ഞാൻ പണ്ട് കാണിച്ച വിവേചനമാണ് ഈ കുടുംബത്തിന്റെ നാശത്തിന് കാരണം. അനിതയെ ഞാൻ ഒരുപാട് വേദനിപ്പിച്ചു. അതിന്റെ ഫലമാണ് ഞാൻ ഇപ്പോൾ അനുഭവിക്കുന്നത്.” ഹരി അച്ഛനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: “അച്ഛാ, സാരമില്ല. സുമിത്ര അന്ന് ആ പ്രശ്നം ഉണ്ടാക്കിയില്ലായിരുന്നെങ്കിൽ ഞാൻ ഇപ്പോഴും അന്ധനായി അവിടെത്തന്നെ തുടരുമായിരുന്നു. എന്റെ കുടുംബം എന്നും കണ്ണീരു കുടിക്കുമായിരുന്നു. ചില പൊട്ടിത്തെറികൾ നല്ലതാണ് അച്ഛാ, അത് നമ്മളെ സത്യം തിരിച്ചറിയാൻ സഹായിക്കും.” തെറ്റുകൾ മനസ്സിലാക്കാൻ വൈകിയെങ്കിലും, മക്കളുടെ ജീവിതം നന്നായതിൽ ആശ്വസിച്ചുകൊണ്ട് കേശവപിള്ള ഉമ്മറത്ത് തന്നെ ഇരുന്നു.